🔒 1. Alan Güvenliğinin Sağlanması

Temel Yaşam Desteği (TYD) uygulamalarına başlamadan önce yapılması gereken ilk ve en önemli işlem alan güvenliğinin sağlanmasıdır. Güvenliği sağlanmamış bir ortamda yapılan müdahaleler, hem kurtarıcıyı hem de hastayı tehlikeye sokar.

Kurtarıcı şu ilkeleri gözetmelidir:

• “Ölü kahramanlar hayat kurtaramaz.” Kurtarıcı öncelikle kendi güvenliğini sağlamalıdır.

• Patlayıcı, yanıcı, zehirli gaz, elektrik kaçağı gibi tehlikeli unsurları gözden geçirmeli, hasta ve çevredekileri güvenli bir alana taşımalıdır.

• Kişisel koruyucu ekipman (eldiven, maske vb.) kullanımı ihmal edilmemelidir.

🔑 Unutulmaması gereken kural: Temel yaşam desteği, ancak kurtarıcı ve hasta güvenli bir ortamda ise uygulanabilir.

🧑‍⚕️ 2. Yanıtın Değerlendirilmesi

Alan güvenliği sağlandıktan sonra ikinci adım, hastanın bilinç durumunu ve yanıtını değerlendirmektir.

a) Sesli ve Dokunarak Yanıt Kontrolü

• Kurtarıcı hastanın yanına gider.

• Omzundan hafifçe sarsarak yüksek sesle “İyi misiniz?” diye sorar.

• Bu sırada travma bulguları (kanama, kırık, düşme vb.) gözlemlenir.

b) Yanıt Veren Hasta

• Hasta yanıt veriyorsa ancak travmaya uğramamışsa, derlenme (iyileşme) pozisyonuna alınır.

• Daha sonra 112 Acil Çağrı Merkezi aranır.

c) Yanıt Vermeyen Hasta

• Hasta cevapsız ise hızla yardım çağrısı yapılmalı, yalnızca bir kurtarıcı varsa önce 112 aranmalı ve ardından TYD basamaklarına geçilmelidir.

• Eğer birden fazla kurtarıcı varsa; biri 112’yi ararken diğeri değerlendirmeye devam eder.

🛌 Derlenme (İyileşme) Pozisyonu

Bilinçsiz, ancak normal solunumu ve dolaşımı olan hastalar için önerilir.

Amaç:

• Hava yolunun açık kalmasını sağlamak,

• Kusmuk veya sekresyonların akciğerlere kaçmasını (aspirasyon) önlemek,

• Dilin geriye düşerek hava yolunu kapatmasını engellemek.

Özellikleri:

• Hasta yan pozisyona yakın yatırılır.

• Baş yana çevrilir, ağız açıklığı korunur.

• Solunum rahat olacak şekilde göğüs üzerine baskı oluşturulmaz.

Bu pozisyon, özellikle ambulans ekibi gelene kadar hayati risklerin önlenmesi için önemlidir.

🫁 3. A – Airway (Hava Yolu Açıklığının Sağlanması)

Yaşam zincirinin en önemli ilk adımlarından biri, hava yolunun açık tutulmasıdır. Çünkü yanıtsız (bilinci kapalı) bir hastada en sık karşılaşılan sorun, dilin geriye kayarak solunum yolunu tıkamasıdır. Dil, gevşeyen kaslar nedeniyle farinkse doğru düşerek havanın akışını engeller ve bu durum çok kısa sürede hipoksemiye (oksijen yetersizliği) yol açabilir. Bu nedenle hava yolu açıklığının sağlanması, temel yaşam desteğinin ilk ve en kritik basamağıdır.

a) Halktan Kurtarıcılar İçin Basit Yöntemler

Halktan bir kurtarıcı için en güvenli ve uygulanabilir yöntem Baş Geri – Çene Kaldırma Manevrası (Head Tilt – Chin Lift)’dır.
Bu manevra, dilin geriye kaymasını önleyerek hava yolunu açar. Uygulama öncesinde ağız boşluğu mutlaka kontrol edilmelidir:

• Ağız içi kontrol: Hastanın ağzında kusmuk, kan, yabancı cisim veya takma diş olup olmadığına bakılır.

• Sıvı materyal varsa, eldiven giyilmiş parmaklarla dikkatlice temizlenir.

• Katı yabancı cisimler varsa, işaret parmağı kanca (çengel) şeklinde kıvrılarak çıkarılmaya çalışılır.

• Körlemesine müdahaleden kaçınılmalıdır; aksi halde yabancı cisim daha derine itilebilir.

b) Teknik: Baş Geri – Çene Kaldırma Manevrası

Bu manevra, bilinci kapalı ama travma bulgusu olmayan tüm hastalarda uygulanmalıdır.
Uygulama basamakları:

1. Bir el hastanın alnına yerleştirilir ve baş geriye doğru bastırılır.

2. Diğer elin parmakları, çene kemiğinin altına yerleştirilir.

3. Çene, öne ve yukarıya doğru çekilir. Böylece dilin geriye düşmesi önlenir.

4. Dikkat: Çene altındaki yumuşak dokulara (özellikle submandibular bölgeye) aşırı baskı yapılmamalıdır; bu durum tam tersine hava yolunu daraltabilir.

Bu basit manevra ile çoğu hastada hava yolu açıklığı sağlanabilir.

c) Travmalı Hastalar İçin – Çene İtme Manevrası (Jaw Thrust)

Baş-boyun omurga travması şüphesi olan hastalarda, boynun aşırı hareket ettirilmesi omurilik hasarını ağırlaştırabilir. Bu nedenle bu tür hastalarda Baş Geri – Çene Kaldırma yapılmaz.
Onun yerine Çene İtme Manevrası (Jaw Thrust) tercih edilir.

Uygulama basamakları:

1. Sağlık çalışanı, hastanın başucuna geçer.

2. Her iki elin parmakları, mandibula (çene kemiği) köşelerine yerleştirilir.

3. Çene öne doğru kuvvetlice çekilir; böylece dil kökü farinksten uzaklaştırılır ve hava yolu açılır.

4. Bu sırada karotis arterlere bası yapılmamalıdır, çünkü beyne giden kan akımı engellenebilir.

Jaw Thrust, özellikle travmalı hastalarda hayat kurtarıcı bir tekniktir ancak uygulaması halktan kurtarıcılara göre sağlık çalışanları için daha uygundur.

🌬️ 4. B – Breathing (Solunumun Değerlendirilmesi)

Hava yolu açıklığı sağlandıktan sonra ikinci basamak solunumun değerlendirilmesidir. Çünkü açık bir hava yolu olmadan yeterli solunum gerçekleşemez. Solunumun değerlendirilmesi, kurtarıcıya hastanın oksijenlenme durumunu ve yaşam zincirindeki sonraki adımların gerekliliğini gösterir.

🔎 Solunumun Değerlendirme Yöntemi: “Bak – Dinle – Hisset”

Halktan kurtarıcılar için önerilen temel yöntem “Bak, Dinle, Hisset” yaklaşımıdır. Bu değerlendirme, 10 saniyeyi geçmemelidir.

1. Bak:

   • Hastanın göğüs kafesi ve karnı gözlenir.

   • Göğsün ritmik olarak inip kalkması solunumun varlığını gösterir.

   • Seyrek, düzensiz veya çok yüzeysel hareketler gerçek solunum olarak kabul edilmez.

2. Dinle:

   • Kurtarıcı, kendi kulağını hastanın ağzına ve burnuna yaklaştırır.

   • Soluk verme sırasında çıkan hava sesini dinler.

   • Hırıltılı, kesik kesik veya “gargara sesi” şeklindeki sesler hava yolu tıkanıklığını düşündürür.

3. Hisset:

   • Kurtarıcı, yanağını hastanın ağzına ve burnuna yaklaştırır.

   • Soluk verme sırasında çıkan hava akımını yanağında hissetmeye çalışır.

⚠️ Önemli Not: Bu değerlendirme süresi 10 saniyeyi kesinlikle aşmamalıdır. Çünkü zaman kaybı, geri dönüşsüz beyin hasarına yol açabilecek gecikmelere neden olur.

❌ Normal Olmayan Solunum

Değerlendirme sırasında aşağıdaki solunum tipleri gözlenirse “hasta solunum yapmıyor” kabul edilir:

• Belli belirsiz, çok yüzeysel nefes alma

• Seyrek ve düzensiz soluklar

• Hırıltılı, boğulur gibi soluma

• İç çekme veya “agonal solunum” (özellikle kardiyak arrestin erken bulgusu)

Bu tür solunumlar etkili ventilasyon sağlamaz. Dolayısıyla hasta apne kabul edilmeli ve hemen sonraki basamaklara geçilmelidir.

🚨 Yapılması Gereken İşlemler

1. Solunumu olmayan hastada derhal 112 aranmalıdır.

   • Tek kurtarıcı varsa, yardım çağrısı önceliklidir.

   • Birden fazla kurtarıcı varsa, biri yardım çağırırken diğeri hemen temel yaşam desteğine (KPR) başlar.

2. Yardım çağrısı yapılırken mümkünse hoparlör açılmalı, böylece 112 çağrı merkezi yönlendirme yapabilir.

3. Olay yeri güvenliği korunmalı, hasta sırtüstü sert bir zemine yatırılmalıdır.

🩺 Sağlık Çalışanları İçin Ek Değerlendirme

Sağlık profesyonelleri, halktan kurtarıcılara göre daha ileri değerlendirme yapabilir.

1. Hasta sırtüstü yatırılır, hava yolu açılır.

2. Aynı anda karotis arterden nabız kontrol edilir.

   • Nabız değerlendirmesi en fazla 10 saniye sürmelidir.

   • Nabız alınamıyorsa ya da kurtarıcı emin olamıyorsa, hasta kardiyak arrest kabul edilir.

3. Bu durumda derhal 112 sistemi aktive edilmeli ve KPR başlatılmalıdır.